اسب سریع‌تر می‌دود یا انسان؟ در مسابقه‌ی دو بین اسب و انسان چه کسی برنده می‌شود؟

بحث مسافرخانه‌دار ولزی گوردون گرین و شکارچی روباهی که آن شب مهمانش بود درباره‌ی این موضوع هیچکدام را متقاعد نکرد. بر خلاف طرف بحثش و احتمالاً خیلی از ما، گوردون معتقد بود که انسان در مسافتهای طولانی توانایی رقابت با اسب را دارد. این شد که گوردون و دوستانش تصمیم گرفتند این نظریه را به معرض آزمایش بگذارند و مسابقه‌ی ماراتنی بین اسب و انسان ترتیب دادند که از آن موقع -سال ۱۹۸۰ میلادی- تا کنون هر سال برگزار می‌شود. نظر شما چیست؟ آیا انسان در مسافتهای طولانی توانایی رقابت با اسب را دارد؟

بد نیست نگاهی به نتایج این مسابقه در چند سال اخیر بیندازیم (منبع این نتایج اینجاست):

همچنانکه می‌بینید در سالهای ۲۰۰۴ و ۲۰۰۷ میلادی انسان برنده‌ی این مسابقه بوده است. اما آیا این امکانپذیر است؟ آیا واقعاً انسان دو پا توانایی رقابت با اسب چهارپایی -که به نظر می‌رسد فقط برای دویدن آفریده شده- را دارد؟ جالب اینجاست که گروهی از پژوهشگران بر این باورند که انسان در مسافتهای طولانی و در شرایط مناسب نه تنها از اسب، بلکه از هر دونده‌ی قهار دیگری که در سیاره‌ی زمین زندگی می‌کند -از سگ، گرگ و کفتار گرفته تا آهوهای آفریقایی- جلو خواهد زد! آنها اعتقاد دارند این «انسان» است که آناتومی اندامهایش نشان می‌دهد که عملاً برای دویدن آفریده شده، کاری که اجداد میلیونها سال قبل ما به صورت تمام وقت در علفزارهای آفریقا و در تعقیب شکار انجام می‌دادند. در حالی که حرارت بالای ناشی از دویدن، هر جانور دیگری را پس از طی مسافتهای طولانی از پا می‌اندازد بدن بدون پوشش مو یا پشم انسان به او کمک می‌کند سریع‌تر از بقیه‌ی جانوران گرمای ناشی از فعالیت شدید بدنی را دفع کند و بتواند مسافتهای طولانی‌تری را با دویدن طی کند. این تکه فیلم را که از قسمت دهم سری مستند زندگی پستانداران بی.بی.سی بریده‌ام راجع به همین قضیه ببینید (سه دقیقه، حدود پنج مگابایت):

البته این نظریه مخالفانی نیز دارد، مثلاً عده‌ای معتقدند که نداشتن دم، ضعف بزرگی است که باعث می‌شود انسانها نتوانند حین دویدنهای سریع تعادل خود را همانند دیگر دوندگان دنیای وحش حفظ کنند و ....

اینها خلاصه‌ای بود که از صفحه‌ی اول این مقاله‌ی مجله‌ی دیسکاور با عنوان «زاده شده برای دویدن» در ذهنم مانده بود. می‌توانید با مراجعه به اصل مقاله (انگلیسی) و مطالعه‌ی کامل آن به دانستنیهای بیشتری در این زمینه دست پیدا کنید.

اصل عکس در سایت فلیکر

(۱)

(۲)

منبع عکسها سایت فلیکر است و تمامی حقوق عکسها مربوط به صاحبان آنهاست.

مقدمه

حیات در میان بوته‌ها (Life In The Undergrowth) نام یک مجموعه‌ی مستندی پنج قسمتی ساخت بی.بی.سی است که اولین بار در سال ۲۰۰۵ از این شبکه‌ی تلویزیونی پخش شده (طبق گفته‌ی دوستان کانال چهار خودمان هم این مجموعه را نشان داده یا دارد نشان می‌دهد). در این مجموعه همراه با دیوید اتنبرو صحنه‌های شگفت‌انگیزی از زندگی بی‌مهرگان شامل حشرات، عنکبوتها و موجودات مشابه را به نظاره می‌نشینیم.

آنچه در این نوشته می‌بینید مرتب شده‌ی یادداشتها و برگزیده‌ی تصاویری است که از قسمت دوم این مجموعه ثبت کرده‌ام، سنجاقکها، پروانه‌ها، بیدها و شبپره‌ها، زنبورها (در زندگی فردیشان)، مگسها و بعضی حشرات بالدار دیگر موضوع اصلی این قسمت از این مجموعه است. (یادداشتهایم از قسمت اول مجموعه، ناقص است که سعی می‌کنم در اولین فرصت آن را کامل کنم و آن را هم در دسترستان قرار دهم.).

از زیردریایی به هلیکوپتر

سنجاقکها بیشتر عمرشان را در آب سپری می‌کنند، در آنجا به شکار حشرات و ماهیهای کوچک و حتی همنوعان خودشان مشغولند. در این حال شکل و قیافه‌ی آنها چندان شباهتی با سنجاقکهای بالغ ندارد:

حشره‌ی جراح

بسیاری از حشرات داخل بدن حشرات دیگر تخمگذاری می‌کنند تا لارو آنها به محض تولد به غذای آماده دسترسی داشته باشد. این زنبور از آن جمله است و قربانی او کرم حشره‌ی پروانه‌ی سفید کلم است. تخمگذاری این زنبور داخل بدن کرم شبیه یک جراحی ماهرانه است و کرم متوجه این عمل نمی‌شود! حتی ممکن است در حین این کار به خوردن مشغول باشد و از این کار دست نکشد!

اما در نهایت سرنوشت شومی انتظار او را می‌کشد:

حشره‌ی حافظه

بعضی حشرات با وجود کوچکی جثه و مغز مهارتهای عجیبی دارند. مثلاً نوعی بید وجود دارد که در حین سر زدن به خوشه‌ای از گلهای مورد علاقه‌اش، هیچگاه یک گل را دوبار ملاقات نمی‌کند! هر چند که ملاقات گلها را به ترتیب انجام نمی‌دهد و تعداد گلهای موجود در یک خوشه هم زیاد است:

این حشره عادتهای عجیبی هم دارد. مثلاً نوع ماده‌ی آن در حین جفتگیری به خوردن شهد گلها مشغول است در حالی که به نظر می‌رسد نوع نر دارد تلاش می‌کند نوع ماده را به سمت مخالف بکشد!

هلیکوپتر در تعقیب موشک

عادتهای فصل جفتگیری انواع جانوران از رفتارهای دیدنی آنهاست. جالب است بدانیم که خودنمایی حشره‌ی نر مگسهای هلیکوپتری این است که در یک نقطه از هوا ثابت بال بزنند بدون آن که از جایشان جابه‌جا شوند! البته این کار آسان نیست و جریانهای ظریف هوا همیشه آنها را هل می‌دهند. هنر این مگسها این است که با جابه‌جاییهای غیرقابل مشاهده این تأثیرات را به حداقل برسانند (مگس هلیکوپتری یک اسم من‌درآوردی است، نمی‌دانم در فارسی برای این مگسها اسم خاصی داریم یا نه).

رفتار انتخابی نوع ماده هم جالب است! نوع ماده با سرعت بسیار زیادی از کنار نر مورد علاقه‌اش عبور می‌کند و نر تلاش می‌کند او را بگیرد. رفتاری که با آن می‌توان این مگس را گول زد و آن را به بازی گرفت:

استاد اوریگامی

ببینید این حشره چطور بالهایش را زیر قابل پشتیش قایم می‌کند:

سوسکی با ابعاد کف دست انسان

این غولچه‌ی بدترکیب آرواره‌های خطرناکی دارد و ممکن است در صورت عدم احتیاط به دست آسیب بزند (البته اگر سعی کنید مثل آقای اتنبرو او را در دست بگیرید و گرنه موجود مهاجمی نیست). لارو آن تا به حال دیده نشده، اما حدس زده می‌شود ابعاد آن دو برابر خودش باشد.

حشره‌ی تقویم

این حشره بیشتر عمر طولانیش را با قیافه‌ای متفاوت در زیر زمین و در مجاورت ریشه‌ی درختان سپری می‌کند و دقیقاً بعد از هفده سال (نه بیشتر و نه کمتر) به سطح زمین می‌آید، پوست می‌اندازد و جفتگیری می‌کند:

این که به چه ترتیبی این حشره گذشت این میزان زمان را تشخیص می‌دهد از سؤالاتی است که هنوز جوابی برای آن نداریم.

در موقع جفتگیری، حشره‌ی نر این نوع، مثل جیرجیرکها پر سر و صداست و حشره‌ی ماده صدایی کلیک مانند از خود در می‌آورد که نر را به سمت خود می‌کشد. صدایی که با بشکن زدن می‌شود آن را تقلید کرد. البته باید بدانید که اگر حشره‌ی نر این نوع شما را با ماده‌ی خودش اشتباه بگیرد ممکن است تصمیم بگیرد آواز کر کننده‌اش را در گوشتان بخواند ;) :

ولاسی‌رپتور : بوقلمونی که تغییر چهره داد!

تصویری که از این گونه‌ی دایناسوری، در فیلمهای پارک ژوراسیک نمایش داده می‌شود کاملاً تحریف و اغراق شده است و می‌شود گفت احتمالاً تنها تشابه تصویر سینمایی با گونه‌ی واقعی، اسم و دایناسور بودنش است. ابعاد تخمینی این گونه (که بین هفتاد تا هشتاد و سه میلیون سال پیش -در دوره‌ی زمین شناسی کرتاسه- می‌زیسته است و سنگواره‌های آن تا کنون تنها در نواحی داخلی کشور مغولستان یافت شده) چیزی در حدود ابعاد یک بوقلمون بوده است. حال آن که در فیلم پارک ژوراسیک آنها را در ابعادی با بلندی قد بزرگتر از یک انسان بالغ می‌بینیم!

در مورد هوش و خصوصیات تهاجمی این موجودات نیز اغراقهای زیادی در فیلم پارک ژوراسیک مشاهده می‌شود: در اولین فیلم از سری پارک ژوراسیک ولاسی‌رپتورها موجوداتی شریر، سریع و بسیار باهوشند که به آسانی روش چرخاندن دستگیره‌ی درها را یاد می‌گیرند و تنها موجودی که نهایتاً از پس این مهاجمان مهارناپذیر برمی‌آید (همانا ;) ) همان تیرانوسوروسهای غول‌آسا و خونخوار هستند (صحنه‌های تعقیب و گریز پایانی فیلم با مشارکت ولاسی‌رپتورها از قسمتهای پرهیجان ماجراست). آنقدر این موجودات در این فیلم بی‌باک و شریر نشان داده شده‌اند که به خود جرأت حمله به تی.رکس غول‌پیکر را هم می‌دهند و البته مزد بی‌باکی خود را هم دریافت می‌کنند و نوش جان جناب تی.رکس می‌شوند.

در فیلم سوم سری پارک ژوراسیک (که کارگردانی آن را کسی غیر از اسپیلبرگ به عهده داشته) اغراق در مورد این بوقلمونهای ماقبل تاریخی به آنجا می‌رسد که آنها عملاً صاحب نطق و قدرت پیش‌بینی نشان داده می‌شوند. تا آنجا که برای آدمها تله می‌گذارند و با همدیگر پیامهای صوتی رد و بدل می‌کنند! در عین حال درایتشان تا آنجا بر شرارتشان غلبه می‌کند که انسانهای به دام افتاده را بلافاصله نمی‌کشند و طوری رفتار می‌کنند که انگاری اگر آدمها تخمهای دزدیده شده‌شان را به آنها برگردانند کاری به کارشان نخواهند داشت!

باید دانست که تمامی این اغراقها و تحریفها در مورد این گونه، عمداً و در حالی انجام شده است که اسپیلبرگ در ساخت فیلم پارک ژوراسیک از یکی از دیرین‌شناسان معروف -که کاشف برخی گونه‌های جانوری ماقبل تاریخی است- مشاوره می‌گرفته است.

البته چهره‌ای که اسپیلبرگ از این گونه‌ی دایناسوری به تصویر کشید تأثیر خود را بر اذهان گذاشته است و چهره‌ی تحریف شده‌ی تهاجمی این دایناسورها چنان مورد پذیرش قرار گرفت که نام و نماد تیم بسکتبال تورنتو رپتورز از روی نام این گونه‌ی ماقبل تاریخی برداشته شد!

در تصاویر بازسازی شده از گونه‌ی واقعی، اغلب ولاسی‌رپتورها را پوشیده از پر می‌بینیم:

تیرانوسوروس : شکارچی بی‌حریف یا لاشه‌خوار کثیف؟! ;)

این گوشتخواران عظیم‌الجثه که فاصله‌ی بین سر تا دم گونه‌ی بالغشان به دوازده تا سیزده متر و بلندی قامتشان به چهار تا چهار و نیم متر می‌رسیده بر اساس محاسبات مختلف حداقل چهار و نیم و حداکثر هشت تن وزن داشته‌اند! نام کامل‌تر این گونه «تیرانوسوروس رکس» است که در طول فیلم(ها) بیشتر با نام خلاصه‌ی «تی.رکس» از آنها صحبت می‌شود.

تصویری که از این دایناسورها در فیلم پارک ژوراسیک می‌بینیم شکارچیانی قهار و بی‌رقیب حتی در دنیای وحشی دایناسورهاست. هر چند در این مورد شکهای زیادی وجود دارد و برخی از دایناسورشناسان اعتقاد دارند که این گونه بیشتر مردارخوار بوده تا شکارچی. دانشمندان مختلف بر اساس تشابه مشخصات و اعضای بدن این گونه، نظرات مختلفی در این باب داده‌اند. در صورتی که علاقمند بودید می‌تواند مفاد این پرسشنامه را در این مورد از نظر بگذرانید. در فیلم پارک ژوراسیک بینایی تی.رکسها محدود به تشخیص حرکت است و شکارهایی را که ساکن بایستند نمی‌بینند.

براکیوساروس : کوه گیاهخوار

یکی از بزرگترین گونه‌های دایناسورها به درازای بیست و پنج متر که با گردن کاملاً فراز بلندی قامتش به سیزده متر می‌رسیده و برای وزن آن اعداد متعددی بین پانزده تا هفتاد و هشت تن تخمین زده شده.

علی رغم آن که در فیلم پارک ژوراسیک بیشتر روی نظریه‌ی خونگرم بودن دایناسورها تأکید می‌شود، هنوز هم بسیاری از دانشمندان معتقدند آنها موجوداتی خونسرد بوده‌اند که دمای بدنشان بستگی مستقیم به دمای محیط داشته. اما یکی دو روز پیش مطلبی خواندم که در آن اشاره شده بود به این که دمای بدن دایناسورهای غول‌آسا، حتی اگر خونسرد هم بوده باشند (یعنی ساز و کاری برای ثابت نگه داشته شدن دمای بدنشان در اختیار نداشته باشند) به خاطر جثه‌ی بزرگشان، بالاتر از دمای محیط بوده و بر این اساس در حالی که دمای اطراف در بازه‌ی معتدل می‌بوده دمای بدن این غولها می‌توانسته به حدود چهل درجه یا بیشتر برسد. بر طبق همان نظریه دمای بدن می‌توانسته محدودیتی برای ابعاد دایناسورها ایجاد کند و باعث شود تجاوز ابعاد آنها از حد خاصی غیرممکن باشد. اگر دوست داشتید اصل مطلب را یا خلاصه‌ای را که من از آن تهیه کرده‌ام مطالعه کنید.

ترایسراتاپس : دایناسور سه شاخ

در فیلم شماره ‍۱ یکی از آنها را که ظاهراً بیمار شده می‌بینیم. این گونه هم گویا گیاهخوار بوده است.

دایلافوساروس : فیلی که موش شد!

آنقدر که سازندگان فیلم پارک ژوراسیک درباره‌ی ولاسی‌رپتورها اغراق کرده‌اند در حق این یکی ظلم کرده‌اند! در حالی که این درنده‌ی خونخوار تا شش متر درازا و یک تن وزن داشته در فیلم با ابعادی کوچکتر از یک انسان و با چهره‌ای کاملاً مشابه یک نوع مارمولک استرالیایی به تصویر کشیده شده. در فیلم شماره یک و در صحنه‌ای که ماشین دنیس ندری در گل گیر می‌کند یک دایلافوساروس به سراغش می‌آید و پس از آن که در کمال شوخ‌طبعی قربانی را به بازی می‌گیرد زهر کورکننده‌ی خود را به روی او می‌پاشد و او را داخل ماشین نوش جان می‌کند!

گالیمیموس

یک گله از این گونه را در فیلم شماره یک در حال فرار از دست یک تی.رکس می‌بینیم که نهایتاً یکی از آنها شکار می‌شود.

گونه‌ای که نامش را پیدا نکردم

در فیلم شماره‌ی دو، یک گونه‌ی بسیار کوچک از دایناسورها را می‌بینیم که تا آنجا که من دقت کردم اشاره‌ای به نام گونه‌ی آنها نمی‌شود (در اولین صحنه -حمله به دخترک- و بعدها در قالب تعقیب کننده‌های سمج یکی از اعضای تیم صید نمونه‌های دایناسورها، که نهایتاً هم او را هلاک می‌کنند).

البته با بررسی موارد تحریف و اغراق اشاره شده در بالا هیچ بعید نیست که این دایناسورهای مینیاتوری در واقع بازنگارش اسپیلبرگ از یک سری غول بی شاخ و دم (یا حتی با شاخ و دم ;) ) بوده باشند. اما فکر هم نمی‌کنم آنها کاملاً تخیلی و ساخته‌ی ذهن اسپیبرگ یا مؤلف رمان پارک ژوراسیک بوده باشند و احتمالاً به نمایندگی از یکی از گونه‌های شناخته شده‌ی دایناسورها در فیلم ظاهر شده‌اند. به هر حال آنها هم جزء دایناسورهای مهم فیلمهای پارک ژوراسیک هستند که این فهرست بدون نام آنها ناقص است.